Suối Cá thần bắt nguồn từ một hang đá rất sâu dưới chân núi Trường Sinh thuộc dãy núi đá vôi Pù Luông - Cúc Phương, giữa một bên là những dãy núi đá vôi trùng điệp và một bên là sông Mã hùng vĩ.

Dòng suối trong vắt đến mức nhìn rõ sỏi đá ở dưới đáy, nước trong như ngọc nên suối Cá thần còn được dân gian gọi là suối Ngọc hay Lương Ngọc. Tuy chỉ rộng khoảng 3 mét, dài 150 mét, sâu 80 centimét, song dòng suối có tới hàng nghìn con cá. Theo lời kể của người dân địa phương, chưa thấy con cá nào bị chết và theo kiểm định của Cục môi trường, tuy đàn cá sinh sống đông đúc như vậy song nước không hề có vị tanh hôi, ô nhiễm.

Đàn cá ở suối Ngọc chủ yếu là loài cá Dốc gần giống cá trắm nhưng vẩy to xanh thẫm, mang đỏ, mắt viền xanh đỏ; vây, vi, môi đỏ chót, đuôi chấm đỏ chấm xanh, tên khoa học là Spinibarbichthys denticulatus, là loại cá quý hiếm trong Sách đỏ Việt Nam. Con nhỏ nặng chừng nửa kilôgam; con trung bình 7-8 kilôgam và con lớn có thể 20-30 kilôgam. Ngoài ra, suối cũng có các loại cá trôi, chép, leo hoa, chày…

Điều độc đáo là đàn cá quấn quýt cả ngày đêm; những con cá to bằng bắp chân người bơi dày đặc, vào mùa nước lớn còn thấy những con cá vua cá chúa nặng 30 kilôgam bơi thủng thẳng. Đàn cá chỉ quanh quẩn ở suối không đi đâu mặc cánh đồng xanh tươi và dòng sông Mã bát ngát vẫy gọi. Trong trận lụt lịch sử tháng 10 năm 2007, nước sông Mã ngập tràn vào suối Ngọc, những tưởng đàn cá sẽ bỏ đi song chúng vẫn trụ lại.

Chuyện kể rằng, xưa có hai vợ chồng già người Mường không có con, một lần ra suối mò ốc vô tình bắt được một quả trứng ngũ sắc. Tin vào điềm lành, họ đem tứng về cho gà ấp , nhưng điều kỳ lạ là quả trứng lại nở ra một con rắn. Ngay lập tức, hai ông bà thay nhau mang rắn ra suối Ngọc thả, nhưng rắn cứ dõi nhìn theo, rồi bò theo chân người về nhà. Không còn cách nào khác, hai ông bà đành giữ rắn để nuôi.

Từ đó, nước từ đâu đổ về ngập đồng, trời cũng cho mưa lớn cây cối tươi tốt. Dân bản tha hồ cấy cày, chăn nuôi. Cuộc sống thanh bình, no ấm. Một đêm, nước sông Mã dâng cao, sấm chớp ầm ầm, có một đàn thủy quái bỗng dưng vào bản phá hoại, rắn đã xông ra chiến đấu với chúng, để bảo vệ bản. Sau đó, vì kiệt sức rắn đã nằm chết bên bờ suối dưới chân núi Trường Sinh. Ngọc Hoàng xét rắn có công lớn đã phong rắn là Tứ phủ long vương, và cho cai quản suối Ngọc để giữ dòng suối không bao giờ cạn, mang nguồn nước dồi dào cho người dân. Dân bản nhớ ơn đã lập đền thờ Thần Rắn, và từ hôm ấy xuất hiện một dòng nước trong veo cùng một đàn cá lớn ánh hồng ánh xanh hàng nghìn con, tương truyền là quân lính của Thần Rắn, lượn lờ canh gác dưới chân đền.

Ngày nay, bên tả ngạn suối Ngọc vẫn còn nền móng của ngôi đền cổ xây vào thế kỷ 11, với nhiều đạo sắc phong từ thời Lê và Nguyễn. Đền đã nhiều lần được trùng tu, nhưng đến các năm 1940 bị hỏng nặng và giờ chỉ còn cái móng.

Tuy nhiên, các sử gia đến tìm hiểu suối Ngọc đều đặt giả thiết, vào thế kỷ 11 đã có một trận lũ cực lớn đưa cá Dốc từ sông Mã vào suối Ngọc. Khoảng năm 1958, người ta phát hiện trong lòng núi Trường Sinh có nhiều hang hốc cao tới 15-20 mét, đáy sâu gần ba mét nước, và đặc biệt là có nhiều dòng nước nóng và lạnh. Những dòng nước bên trong ấm, khi chảy ra ngoài hóa lạnh. Đàn cá sống trong lòng núi hàng trăm năm quen nước ấm nên khi ra đến cửa hang gặp đoạn nước lạnh, lại vội vã bơi vào trong. Chúng sống hiền hòa, thường bơi ngược dòng, càng gần miệng hang thì càng tập trung nhiều; hàng ngày từ sáng sớm đã kéo đuôi nhau qua cửa hang kiếm mồi đến tối kéo vào hang ngủ. Khi bơi dưới ánh nắng, vảy cá luôn lấp lánh rất đẹp.




Cá thần Suối Ngọc

Mùa cá sinh sản vào tháng tư tháng năm âm lịch. Chúng cũng chỉ ăn cỏ mọc ven bờ, rong rêu, lá và quả cây rụng; thỉnh thoảng dạn người cũng chồm lên mặt nước để đớp những chiếc lá, bột và thức ăn du khách ném cho. Nhiều thế hệ bản Mường sống bên suối đã gắn bó và chăm sóc đàn cá. Người dân ra suối vo gạo rửa rau đều thả rau gạo cho cá ăn. Theo kinh nghiệm địa phương, mỗi khi đàn cá đùa giỡn là trời sẽ mưa.

Suối Cá thần từ lâu đã gắn liền với tâm linh, được xem là hiện thân của thần núi và thần sông đem đến điều may mắn cho con người và giúp mùa màng tươi tốt. Người dân trong vùng tin rằng, những ai xâm phạm cá là xúc phạm thần linh. Khi nước lụt cá tràn ra ruộng nông dân đều đem trả lại. Từ mồng 8-15 tháng giêng âm lịch, địa phương đều mở hội tế thần rắn bên bờ suối cầu mong đàn cá đông đúc. Nhờ được bảo vệ, đàn cá sinh sôi ngày ngày đông đúc, bơi lội thích mắt.

Hàng chục năm qua, có rất nhiều câu chuyện nhuốm mầu huyền thoại về cá thần. Ví dụ: Có anh chàng bất chấp lời răn dạy của người xưa, dám bắt trộm cá ăn, rồi bị điên nói cười ngớ ngẩn, người thân phải mời thầy đến miếu thờ thần Rắn cúng giải hạn. Có du khách nghịch ngợm bóp đầu cá và bụng cá sau đó đã bị chấn thương sọ não và dập lá lách. Ngược lại, có hai vợ chồng muộn con chạy chữa không khỏi, nghe kể về cá thần liền tới suối cầu xin ba, bốn ngày hôm nào cũng đứng bên bờ đứng ngắm đàn cá, khi về quả nhiên người vợ mang thai, sinh hạ một cậu con trai kháu khỉnh. Cũng có doanh nghiệp buôn bán mấy năm đều thất bát, ông giám đốc nghe đồn về cá thần liền đích thân lên cầu xin, về nhà lập tức có nhiều đơn đặt hàng, sau đó được vay vốn, mở được nhiều nhà máy và phân xưởng sản xuất. Lại có gia đình con gái bị chứng động kinh nghe người mách lên suối cầu xin về đã được khỏi bệnh. Nhiều người bị đau đầu, mắc chứng mệt mỏi, hay mơ, lên suối cũng cảm thấy thư thái hẳn, rồi tự khỏi bệnh. Vì thế, người dân càng tin rằng nếu bảo vệ đàn cá, họ sẽ gặp may mắn, cầu tài được tài, cầu duyên được duyên. Nhiều người khi qua tỉnh Thanh vì thế đều ghé thăm suối Cá thần.

Các chuyên gia tâm lý học và y học cho rằng, do nằm trong khung cảnh núi rừng, sông suối âm dương hài hòa, không khí trong lành quanh năm, suối cá Thần đã giúp thay đổi thể trạng của người bệnh. Lại có nhiều loại cá mang lại sự sảng khoái cho người xem. Đây chính là trị liệu pháp tự nhiên từ lâu đã được nói nhiều trong y học. Còn về tín ngưỡng thì dân gian ta từ xưa đã cho rằng, có tin có lành, vì thế nhiều người đã tin vào những điều tốt đẹp, đối xử tốt đối với môi trường và người xung quanh, nhờ thế tâm cảm luôn được bình yên.

Từ năm 1993, suối Cá thần đã được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử-văn hóa. Sự nổi tiếng của suối Cá thần đã góp phần làm giàu đẹp cho địa phương, hàng năm đón hàng chục nghìn lượt du khách tham quan, thu về cho xã hàng trăm triệu đồng. UBND huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa mới đây đã xây dựng một khu du lịch sinh thái mang tên suối Cá thần với diện tích 5 ha, cùng một cây cầu treo bắc qua sông Mã khánh thành từ tháng 9 năm 2005 nối quốc lộ 217 vào tận hạ nguồn dòng suối huyền bí.




một góc suối cá thần

Trong khu du lịch này, còn có nhiều điểm tham quan: vọng ngư đài, vườn thủy tộc, bậc thang lên núi, công viên cây xanh và làng văn hóa dân tộc gồm 26 ngôi nhà sàn của người Thái và Mường giới thiệu nhiều nếp sinh hóa truyền thống độc đáo của đồng bào như dệt thổ cẩm, uống rượu cần, ăn cơm lam, múa Pồn Pông, múa xòe…

Bên cạnh suối Cá thần, xã Cẩm Lương còn giữ được nguyên vẹn hệ thống rừng nguyên sinh với các loài động thực vật nhiệt đới đặc trưng thuộc dãy núi đá vôi Pù Luông-Cúc Phương. Xã đang bảo vệ 520 ha rừng đầu nguồn, và ngăn chặn không cho nạn chặt phá rừng làm cạn kiệt nguồn nước ngầm và suối Cá thần.